6 boekentips over historische genderdiversiteit
Door Pia van de Schaft
Het eerste nummer van Ex Tempore van 2026 draait om het belang van gender in historisch onderzoek. Genderhistorici brachten historische man-vrouwverhoudingen aan het licht en toonden zelfs dat de categorieën ‘man’ en ‘vrouw’ kritisch beschouwd kunnen worden. Bovendien bleken er in de geschiedenis allerhande historische figuren te vinden zijn die niet binnen die binaire genderhokjes pasten. Historische genderdiversiteit lijkt misschien een betrekkelijk klein deel van de geschiedenis, maar de laatste jaren blijkt onderzoek naar het thema allerlei takken van de geschiedschrijving te verrijken. Ik licht zes interessante publicaties uit die voor iedere historicus het bestuderen waard zijn.
Wie zich richt op de geschiedenis van de Nederlandse politiek kan interessante inzichten opdoen uit Een halve eeuw transgenderzorg aan de VU (2021). In dit boek brengt historicus Alex Bakker in kaart hoe Nederland als eerste land genderbevestigende behandelingen realiseerde, en internationaal bekend kwam te staan als voorvechter van de transzorg. Hij traceert de geschiedenis van de genderpoli van het VUmc. Dat stukje Nederlandse geschiedenis blijkt niet vrij van smet. De afdeling kwam tot stand onder invloed van politiek activisme en progressief beleid, maar werd ook gekenmerkt door mistanden, medisch-ethische dilemma’s en machtsverschillen tussen patiënt en hulpverlener. Het boek toont verbanden tussen gezondheidszorg, politiek en mensenrechten en brengt bovendien de historische knelpunten van de binaire genderindeling aan het licht. Een aanrader dus, voor iedereen die geïnteresseerd is in de keerzijde van de geschiedenis van het ‘tolerante’ Nederland.
Transgendergeschiedenis verdiept niet alleen de gevestigde geschiedenis, maar daagt historici ook uit om te reflecteren op hun werkwijze. Activiste Eli Erlick nodigt lezers uit om na te denken over het toeschrijven van genderidentiteit aan historische actoren met het boek Before Gender. Lost Stories from Trans History, 1850-1950 (2025). Het werk bevat dertig opvallende verhalen van gender non-conforming individuen, van arbeiders en atleten tot activisten en kinderen. De focus ligt op de Noord-Amerikaanse geschiedenis. Individuen zoals de Japanse prostituee Okiyo en de inheems-Amerikaanse two-spirit Muksamse’lapli vormen interessante casussen die de intersectie tussen gender en etniciteit in het gebied belichten. Erlick plaatst deze figuren, ondanks dat zij zichzelf niet omschreven met de term, binnen de ‘trans’-geschiedenis. Kunnen historici deze actoren wel als transgender bestempelen? En hoe zit dat met de cisgender identiteit, die ze standaard aan historische figuren toeschrijven? Before Gender spoort lezers aan om kritisch op deze vragen te reflecteren.
De geschiedenis van genderdiversiteit helpt historici om het heersende begrip van ‘identiteit’ te bevragen. Zo toont Dror Wahrman in The Making of the Modern Self. Identity and Culture in Eighteenth-Century England (2006) vast dat man-zijn en vrouw-zijn niet altijd gezien werd als een vaststaande identiteit of essentie van een persoon. In achttiende-eeuws Engeland lijken vooral de kleding en het gedrag van een individu te hebben bepaald of iemand als man, vrouw, of geen van beide werd bestempeld. Volgens Wahrman bood dat individuen kansen om afwisselend gezien te worden als de ene, en dan weer de andere, genderrol. Hoe zij op anderen overkwamen hing bovendien samen met noties over ras, klasse en zelfs dierlijkheid. Het boek leest wat gedateerd (uitsluitend de koloniale metropool wordt beschouwd, zonder aandacht voor de Engelse overzeese gebieden) maar toont met fascinerende voorbeelden van vroegmoderne genderbending dat hedendaagse ideeën over identiteit niet zomaar geëxtrapoleerd kunnen worden naar het verleden.
Identiteit of niet, een zekere diversiteit van genderkenmerken lijkt in tal van geschiedenissen een rol te hebben gespeeld. Allison Surtees en Jennifer Dyer tonen met de bundel Exploring Gender Diversity in the Ancient World (2020) dat genderdiversiteit ook in de oude geschiedenis van het Mediterrane gebied het bestuderen waard is. Classici zetten in dit boek in veertien hoofdstukken uiteen hoe diverse ideeën over lichamen, gedragingen en genderrollen in de Oudheid samenhingen met sociale positie en politieke macht. In het werk wordt aandacht besteed aan tal van interessante casussen, van literatuur over mannelijke vrouwen en spontane geslachtswisselingen, tot de verbeelding van de tweeslachtige god Hermaphroditus in de kunstgeschiedenis. Het boek toont duidelijk aan: invloeden vanuit de gendertheorie helpen ons ook de oude geschiedenis van het mediterrane gebied beter te begrijpen.
Zelfs de materialiteit van historische bronnen kan onderzocht worden aan de hand van inzichten uit trans studies. In Trans Histories of the Medieval Book. An Experiment in Bibliography (2025) onderzoekt mediëvist J. D. Sargan in hoeverre inzichten uit transgenderstudies toegepast kunnen worden om de manuscript- en boekgeschiedenis te verrijken. Trans studies is gericht op fenomenen die normatieve associaties over sekse en genderrollen ontwrichten of belichten. Ook de productie en verspreiding van manuscripten valt hier onder, zo betoogt de auteur. In het boek bevraagt hij aannames over de verwantschap tussen manuscripten, de ‘lichaamsdelen’ van een boek en heersende ideeën over wat een normatieve bron is in de boekgeschiedenis. Dit ambitieuze conceptuele werk roept meer vragen op dan het beantwoordt, en daagt historici uit om een frisse blik te werpen op hun brongebruik.
- Bakker, A., Een halve eeuw transgenderzorg aan de VU (Amsterdam 2021).
- Erlick, E., Before Gender. Lost Stories from Trans History, 1850-1950 (Boston 2025).
- Sargan, J.D., Trans Histories of the Medieval Book. An Experiment in Bibliography (York 2025).
- Surtees, A., en Jennifer Dye (red.), Exploring Gender Diversity in the Ancient World (Edinburgh 2020).
- Wahrman, D., The Making of the Modern Self. Identity and Culture in Eighteenth-Century England (New Haven 2004).