Verbonden door migratie

Een vergelijkende studie van migratiemusea Red Start Line en Fenix

Door Jetze Boon en Bart van Duijvenbode

Op 15 mei 2025 werd het Rotterdamse museum Fenix feestelijk geopend door koningin Máxima.¹ Fenix, dat gevestigd is in een voormalige loods van Holland-Amerika Lijn, vertelt verhalen over migratie door middel van kunst. De grootste haven van Europa is immers gevormd door migratie, uitwaarts én inwaarts. In de tweede grootste haven van Europa, Antwerpen, is al sinds 2013 het Red Star Line Museum gevestigd. Hier wordt het historische verhaal van de grootschalige migratie van Europa naar Noord-Amerika verteld, vanuit de historische loods van de rederij Red Star Line. Vanwege de vergelijkbare, maar toch ook verschillende, aanpak leek ons een comparatieve studie haast onvermijdelijk. Hiernaast zorgen actuele migratiedebatten ervoor dat dit onderzoek niet alleen interessant, maar ook relevant is. Voor dit onderzoek interviewden wij conservator Bram Beelaert van het Red Star Line Museum en hoofd marketing en communicatie Willemijn van Drunen van Fenix. Hierbij zullen we kijken naar het ontstaan van de musea, de ideologieën die uitgedragen worden en de ervaringen die de musea creëren.

Ontstaansgeschiedenis

Het Antwerpse Red Star Line Museum opende haar deuren in 2013 en verwelkomt sindsdien ruim 100.000 bezoekers per jaar in de gebouwen die ooit tot haar naamgever behoorden.² Deze Red Star Line rederij gebruikte de panden tussen 1873 en 1934, om het vervoer van derdeklassepassagiers naar Noord-Amerika te kunnen faciliteren.³ De passagierslijsten van de Red Star Line werden vooral gevuld door emigranten uit verschillende delen van Europa die naar Noord-Amerika vertrokken. In 1934 viel het doek voor de onderneming. Zodoende kwamen haar panden in andere handen, om uiteindelijk onderdeel te worden van het Antwerpse Havenbedrijf.⁴ Rond de eeuwwisseling kwam de voormalige Red Star Line huisvesting in de verkoop. Toen kon vooral geconstateerd worden dat er sprake was van aanzienlijke verpaupering.⁵ In 2001 besloot de Vlaamse overheid dat de panden na aankoop door de gemeente Antwerpen tot beschermd monument verheven zouden worden.⁶ Dit nam de vervallen toestand uiteraard niet weg. Bovendien was de oude haven, waar Red Star Line gevestigd was, amper onderdeel van het ‘stedelijke weefsel’, zoals Bram Beelaert het benoemt. De stichting van een museum op deze locatie moest het stadsdeel in z’n geheel ten goede komen en onderdeel maken van de stad Antwerpen.⁷ Het Red Star Line Museum profileert zich zodoende als ‘stedelijk museum’.

In Nederland, 75 kilometer ten noorden van het Red Star Line Museum, is Fenix is tot stand gekomen op ‘dé plek in Rotterdam waarvandaan ruim drie miljoen mensen zijn vertrokken, voornamelijk naar bestemmingen in de Verenigde Staten en Canada’, zo vertelt Willemijn van Drunen van Fenix. Het museum is gehuisvest in een van twee voormalige Holland-Amerika Lijn loodsen in de Rotterdamse wijk Katendrecht en kijkt uit op het voormalige hoofdkantoor van de Holland-Amerika Lijn (het hedendaagse Hotel New York). Dat het museum zich kon vestigen in iets wat tot de jaren ‘50 de grootste overslagloods ter wereld was, heeft ze overigens hoofdzakelijk te danken aan de genoemde scheepvaartonderneming.⁸ Toen Holland-Amerika Lijn in de jaren ‘80 verkocht werd en daarmee definitief in de Verenigde Staten achterbleef, kon de Nederlandse HAL, die enkel de afkorting als bedrijfsnaam behield, met de opbrengst van de verkoop uitgroeien tot een van de grootste investeringsmaatschappijen van Nederland.⁹ Sinds 2016 gebruikt deze onderneming een deel van haar vermogen voor de stichting Droom en Daad. Van Drunen vertelde ons dat het deze stichting was die als ‘filantropische organisatie’ het initiatief nam voor een ‘landverhuizersmuseum’.

Ideologie

Het Antwerpse Red Star Line Museum zet het historische migratieverhaal in om een dialoog te beginnen over menselijke mobiliteit. Dit is geen politieke boodschap over migratie, maar gaat over het samenkomen van mensen en het delen van verhalen. Bram Beelaert zegt hierover: ‘We willen een open huis zijn. Migratie wordt hier verteld als een onderdeel van het leven. Het Red Star Line Museum kan aan het maatschappelijke debat bijdragen door het historische perspectief aan te bieden.’ Samen met vier andere musea in Vlaanderen behoort het Red Star Line Museum tot de ‘Beladen Thema Musea’. De groep musea zijn allemaal gevestigd op een lieu de mémoire, en daarmee direct verbonden met historische thema’s zoals kolonisatie, oorlog en migratie.¹⁰ Het gerestaureerde museumpand vormt daarom een belangrijk onderdeel van het museum als geheel. Het startpunt van het museum was dan ook niet een bestaande collectie, maar de ‘ambitie een plaats en gebouwen te valorisen’.¹¹

De centrale missie van het museum is het verbinden van historische migratie met de maatschappelijke actualiteit (‘de geschiedenis als spiegel voor vandaag’), zonder een diepe politieke ideologie. Hiermee wordt de bezoeker uitgenodigd om na te denken over de eigen geschiedenis. ‘Als je ver genoeg gaat in je familiegeschiedenis, dan vind je migratie. Migratie is niet iets wat ons scheidt, maar iets wat ons bindt.’ Deze beoogde neutrale insteek werd oorspronkelijk met veel lof ontvangen, maar wordt sinds kort steeds minder als neutraal opgevat. Dit blijft tot nu toe gelukkig beperkt tot een klein aantal kritische ‘oprispingen in het gastenboek’.

De geschiedenis die in het museum verteld wordt, is het verhaal van alle migranten die met de Red Star Line naar Noord-Amerika vertrokken. Hierbij is Belgische migratie een ‘randfenomeen’, aangezien de meeste migranten niet uit België kwamen. De migratiestroom kwam vanuit heel Europa, waarbij Antwerpen een tussenstation werd in de zoektocht naar een beter leven in het westen. Dit maakt deze migratie niet per se Belgisch, maar wel onlosmakelijk verbonden met de stad Antwerpen. Deze verbinding tussen een bredere migratiestroom en de stad Antwerpen komt ook terug in de beoogde doelgroepen. In Beleidsplan RSLM 2024 – 2028 identificeert het museum drie zogenaamde ‘erfgoedgemeenschappen’ die zich verbonden kunnen voelen met het museum. Dit betreft, logischerwijs, nazaten van Red Star Line-reizigers, die interesse hebben in hun familiegeschiedenis. Anderzijds, en overwegend, richt het museum zich op ‘nieuwkomers’ en ‘eerste, tweede en derde generatie migranten’ die zich met hun eigen ervaringen verbonden voelen met de in het museum vertelde verhalen.¹² De door Beelaert geformuleerde ‘herinneringsplek’ wil zich dan ook niet alleen op migratie focussen, als zijnde de historische mobiliteit, maar vooral ook op de doorwerking en het voortbestaan ervan in de hedendaagse en toekomstige maatschappij. Om deze slag van historisch naar persoonlijk te maken, zet het museum aan de hand van oral history interviews en het verwerven van nieuwe objecten in op uitbreiding van wat ze als ‘biografisch migratie-erfgoed’ beschouwen.¹³ Dit alles draagt wat Beelaert betreft bij aan de vorming van een ‘gastvrije en zorgdragende instelling in het heel diverse Antwerpen’.

Het Red Star Line Museum stelt zich qua bezoekersdoelgroep dus erg breed op. Educatie is hier een belangrijk onderdeel van. Zo richten ze zich niet alleen actief op schoolklassen, maar ook op wat de Vlaamse overheid in 2020 definieerde als ‘levensbreed leren’ aan de hand van ‘lezingen, workshops, concerten en rondleidingen’ waarbij zowel deskundigen als ooggetuigen aan het woord komen.¹⁴ Wat haar daadwerkelijke bezoekers betreft trekt het museum vooral bezoekers uit de regio Antwerpen en Vlaanderen. Beelaert zou het museum dan ook zeker ‘geen magneet’ voor bezoekers uit bijvoorbeeld de Verenigde Staten noemen. Internationale bezoekers zijn over het algemeen al in Antwerpen wanneer ze besluiten naar het museum te gaan, niet andersom. Bezoekers uit eigen land daarentegen, plannen vaak eerst hun bezoek aan het Red Star Line Museum en koppelen deze vervolgens aan een dagje Antwerpen. Het Red Star Line Museum is er wat dat betreft wel in geslaagd om onderdeel te worden van de stad Antwerpen.

In vergelijking tot het Red Star Line Museum vertelt het Rotterdamse Fenix een universeel migratieverhaal. Bij Fenix staat de geschiedenis niet centraal, maar het ‘gevoel’. Het ‘gevoel’ van migratie wordt overgedragen door middel van kunst. Deze unieke opzet, die volgens Van Drunen nog nooit eerder is gedaan, geeft het museum veel vrijheid in het creëren van tentoonstellingen. Fenix toont kunstenaars van over de hele wereld, met of zonder migratieachtergrond, zolang de kunstwerken migratie maar voelbaar maken. Door de focus te leggen op gevoel, wil Fenix verhalen over migratie te vertellen zonder hier een politieke ideologie aan te verbinden. Deze aanpak zorgde ervoor dat de oprichting van het migratiemuseum weinig ophef veroorzaakte, ondanks de aanwezigheid van migratie-kritische groepen zoals Leefbaar Rotterdam in de lokale politiek. Van Drunen verklaart dit: ‘Ik denk niet dat we onder de radar van deze groepen zijn gevlogen. Rotterdammers kijken uit naar deze plek, want hier wordt het verhaal van Rotterdam verteld.’ Hiernaast komt Fenix voort uit een onafhankelijk initiatief en is het dus niet afhankelijk van subsidies.

Alhoewel Rotterdammers een grote doelgroep zijn, heeft Fenix een breed publiek voor ogen. Het streven is om ‘de wijk met de wereld te verbinden’. Ook qua leeftijdsgroepen hoopt Fenix op een divers publiek. Zo wordt er momenteel een programma voor basisscholen gecreëerd, bestaat er al een programma voor middelbare scholieren en is het gehele museum toegankelijk met een rolstoel.¹⁵ In een artikel waarin het trekken van honderdduizend bezoekers wordt gevierd, reflecteert directeur Anne Kremers op de eerste maanden na de opening van het museum: ‘We zijn trots op dit aantal bezoekers, en op de diversiteit van onze bezoekers. Jong en oud, uit Rotterdam en ver over de landsgrenzen, met uiteenlopende verhalen en achtergronden, weet ons te vinden en te waarderen.’¹⁶ Deze diversiteit is cruciaal voor Fenix. Dit is niet alleen een streven voor de bezoekers, maar Fenix wil ook dat het team zelf de ‘culturele diversiteit van Rotterdam weerspiegelt en de kracht daarvan inzet’.¹⁷

Museumervaring

Bij het binnenlopen van de vaste expositie van het Red Star Line Museum word je als bezoeker meteen geprikkeld. Een gang met wazige afbeeldingen van beweeglijke mensen aan de zijkanten, terwijl meerdere stemmen in vreemde talen tegelijkertijd een golf van desoriëntatie creëren. Je ziet, hoort en voelt hoe overweldigend migreren moet zijn geweest. Hierna kom je in een ruimte waar de grote geschiedenis van de migratie aan de hand van een tijdlijn wordt weergegeven, beginnende bij de eerste vormen van migratie vanuit Afrika tot Syrische vluchtelingen in het afgelopen decennium. Hoewel deze tijdlijn zeker van enige meerwaarde is en bestaat uit logische en samenhangende voorbeelden, lijkt het alsof de chronologische opsomming vooral bedoeld is om duidelijk te maken dat migratie net zo lang bestaat als de mens. Deze kennis is noodzakelijk, maar het gevolg is wel dat de implementatie ervan wat geforceerd voelt. Bovendien staat deze tentoonstelling in onze ervaring ook fysiek los van de rest van het museum. Dat er binnen diezelfde ruimte een kleine geschiedenis van de Red Star Line gegeven wordt, weet deze ervaring niet weg te nemen. Dit gevoel van onderscheid wordt extra geaccentueerd wanneer je naar het volgende deel van de tentoonstelling loopt. Deze overgang wordt gevormd door een smalle gang die haast fungeert als portaal naar een andere wereld, met op de muren foto’s van bekende en onbekende migranten en tientallen afbeeldingen van passagierslijsten, die je uitnodigen om even stil te staan en te lezen. Deze in essentie onpersoonlijke lijsten illustreren goed hoe grootschalig de migratie geweest is. Het vormt een mooie aanloop naar de rest van de tentoonstelling, waar je de reis van de vele passagiers volgt en juist de diepte in gaat.

Na de genoemde inleidende ruimtes begint je reis als passagier overigens niet direct. Eerst word je nog voorgesteld aan een aantal ex-passagiers, hun familieleden of historici die het verhaal van hun reis vertellen. Het beste onderdeel van de tentoonstelling vind je wat ons betreft hier. De gefilmde interviews en bijbehorende voorwerpen zorgen ervoor dat bezoekers op persoonlijk en emotioneel vlak begrijpen wat de Red Star Line zowel in positieve als negatieve zin voor mensen betekend heeft. Het maakte dat we ons écht konden inleven in de reis die deze personen in het verleden hebben afgelegd. De nabijheid van een rederij die al sinds 1934 uit de vaart is, is indrukwekkend en geeft de rest van de tentoonstelling een geheel andere betekenis. Met deze ervaring begin je als bezoeker aan je reis door het Red Star Line Museum, op de volgorde zoals ook de vele passagiers hun reis hebben meegemaakt. De volgende ruimtes vormen een beeld van de reis naar en het verblijf in Antwerpen, door brieven geschreven door reizigers, biografische video’s en verhalen. Hierbij wordt zelfs de smellscape besproken, aangesterkt door de mogelijkheid om te ruiken hoe derde klasse passagiers roken na de verplichte douche- en wasbeurt. Na een kort uitstapje naar Antwerpen, ervaart de bezoeker de tijd op de boot, gevolgd door de aankomst in New York. Ook het toerisme aan boord van de schepen komt aan bod, aan de hand van een tekenende beschrijving van World Cruises en foto’s om dit verhaal kracht bij te zetten. Het belangrijkste dat je door deze toevoeging meekrijgt is het onderscheid in klasse en het verschil in de wijze waarop je behandeld werd, simpelweg omdat je niet in staat was een duurder kaartje te kopen. Wat ook erg mooi gedaan is, is de plek die het contact dat migranten met thuis onderhielden binnen het museum heeft. Deze korte brieffragmenten maken het verhaal dat in de interviews en korte biografische films verteld wordt compleet, waardoor je als bezoeker kan ervaren dat het migratieverhaal ook na Red Star Line voortleeft. Het museum eindigt met verhalen over het leven in de Verenigde Staten, gevolgd door een korte weergave van Antwerpen vandaag de dag. Over het algemeen heeft het Red Star Line de hedendaagse digitale en technische mogelijkheden volledig omarmd en naar hartenlust gecombineerd met objecten van de Red Star Line, zonder hierbij de nabijheid van de geschiedenis te verliezen in een soort virtuele ervaring.

Waar Red Star Line een vaste looproute heeft, laat Fenix de bezoeker vrij om te dwalen. Dit is evident in het kofferlabyrint, waar de bezoeker vrij wordt gelaten om te ‘dwalen, niet verdwalen’ in een explosie van migratieverhalen. De koffers die het labyrint vormen zijn van over de hele wereld opgehaald en zijn beschreven met vorige eigenaren en bestemmingen. Hiernaast kan er met een audiogids naar verschillende ingesproken migratieverhalen geluisterd worden. Een nadeel van het sterke concept van het labyrint is de overweldigende stroom van prikkels, waardoor het oral history-aspect enigszins ondergesneeuwd raakt. Bovendien wekken de opnames de indruk dat het gaat om een verhaaltje dat volgens een vast stramien is opgesteld en ingesproken, waardoor de emotie ontbreekt, ze weinig diepgaand zijn en minder goed blijven hangen. Van echte oral history is dan ook eigenlijk geen sprake. Wat het labyrint wél goed doet, is dat het desoriëntatie creëert en daarmee een goede impressie is van de indrukken van een migrant.

Tegenover het labyrint bevindt zich de fototentoonstelling The Family of Migrants. Deze foto’s, die een breed scala aan historische en hedendaagse migratiestromen tonen, zijn genummerd, maar zonder een coherente volgorde. Sommige foto’s zijn impliciet geclusterd en gekoppeld aan een thema, maar de bezoeker mag deze connecties ook zelf maken. De foto’s zijn indrukwekkend en durven hedendaagse migratie te tonen. Dit is misschien het meest politieke en beladen deel van Fenix, en is erg indrukwekkend. Het dwalende aspect wordt wederom herhaald in de Tornado, het uitkijkpunt/kunstwerk dat op de loods gebouwd is. Bezoekers hebben meerdere wegen om naar boven te komen. Het architectenbureau MAD Architects creëerde het kunstwerk vanuit het oogpunt van ‘it’s all about movement’. De vloeiende vorm, afwisseling tussen steile en vlakke trappen, gecombineerd met het uitzicht, communiceert deze beweging. Vanaf het uitkijkpunt is in het noorden de beweging van de Maas zichtbaar, de passerende schepen en de razende wind geven het gevoel van een dynamische stad. In het zuiden zijn er Thaise en Indische restaurants aan de Delistraat en Sumatraweg zichtbaar. Katendrecht, de wijk waarin het museum ligt, was de aankomstplek van migranten van over de hele wereld. Hier ontstond bijvoorbeeld de eerste Chinatown van continentaal Europa. De hypermoderne Tornado maakt deze stromen, zowel vertrek als aankomst, voelbaar.

De grootste sectie, de kunstexpositie, is enorm gevarieerd. Zo heeft Fenix recentelijk een portret van wereldburger én Rotterdammer Desiderius Erasmus uit circa 1532 verworven.¹⁸ Dit historische werk is meer een uitzondering dan de regel. De migratiegeschiedenis van Rotterdam wordt gevoeld buiten het museum, door de ligging aan de Maas, maar binnen het museum krijgt het de ondertoon. Er worden nauwelijks verwijzingen naar Holland-Amerika Lijn gemaakt en de geschiedenis is er meer om gevoeld te worden, dan om verteld te worden. Het Red Star Line Museum vertelt een duidelijk historisch narratief waarin de bezoeker voelt hoe het zou zijn om naar het westen te varen met de rederij. In Fenix zijn er honderden narratieven over migratie, waardoor er wel voor iedereen wat tussen zit, maar een centraal narratief ontbreekt. Dit is zowel een zwakte als een kracht. Hierdoor is het voor Fenix wel mogelijk om naast Erasmus ook contemporaine stukken te tonen. Een indrukwekkend stuk is bijvoorbeeld een houten vluchtelingenboot die in 2022 in Lampedusa (Italië) aanmeerde.¹⁹ Ook worden via kunst abstractere benaderingen tot migratie getoond. De bezoeker wordt bijvoorbeeld eens in de paar minuten opgeschrikt door het geluid van een dichtslaande poort, die de muur erachter langzaamaan verbrijzelt. Dit kunststuk belichaamt de onvergevingsgezindheid van migratie. Naast visuele en auditieve prikkels maakt Fenix migratie ook proefbaar. Het museumcafé ‘O’ staat onder leiding van de Anatolische chef Maksut Aşkar. Directeur Anne Kremers zegt hierover: ‘Met zijn keuken laat Aşkar zien hoe door migratie smaken de wereld over reizen en door tijd en afstand kunnen veranderen. Waar we in de tentoonstellingen verhalen over migratie vertellen aan de hand van kunst, doet Maksut dat in O aan de hand van zijn gerechten.’²⁰

Conclusie

Er valt wat voor te zeggen dat beide musea een andere aanpak hebben. Rotterdam en Antwerpen zijn allebei grote havensteden en de geschiedenis van de beide rederijen hebben een bepaalde mate van overlap. Was de Fenix-loods ingericht met een vergelijkbaar museum als in Antwerpen, dan bestond het risico dat het een herhaling van zetten zou zijn geworden. Dan was Fenix geen ‘uniek museum’ geworden, zoals Willemijn van Drunen het benoemde. Echter heeft het museum in Rotterdam in onze ervaring wel wat moeite met coherentie en samenhang tussen de tentoonstellingen, waardoor het lastig te zeggen is wat dit museum precies wil overbrengen. Anderzijds laat dit goed zien hoe breed migratie is. Iedereen heeft er mee te maken, maar de verschillende redenen en de wijze waarop gereisd wordt kunnen enorm van elkaar verschillen. Het is dan ook geen toeval dat beide musea herhalen dat migratie tijdloos is. Dit “apolitieke” statement zorgt voor weinige negatieve reacties, in een tijd dat migratie een controversieel onderwerp is. Het verschil tussen de musea wordt mooi belichaamt door de uitkijkpunten. De Tornado legt de nadruk op inwaartse migratie en de vorming van de moderne stad. In het Red Star Line Museum functioneert het uitkijkpunt als een historische ervaring waarbij bezoekers ervaren hoe het is om op een vertrekkende boot te staan. De aanpak mag dan wel verschillen, maar beide musea bieden een unieke ervaring en dragen bij aan het begrip voor migranten in de hedendaagse samenleving.

---

1. Fenix, https://pers.fenix.nl/stories/koningin-m-xima-opent-fenix-met-gongslag (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
2. Red Star Line Museum, https://redstarline.be/sites/redstarline/files/2025-04/Jaarverslag%20RSLM%20over%202024.pdf (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
3. Red Star Line Museum, https://redstarline.be/nl/pagina/oprichting-van-het-museum (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
4. Ibidem. ↩︎
5. Ibidem. ↩︎
6. Vlaamse overheid, https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/200498 (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
7. Red Star Line Museum, https://redstarline.be/nl/pagina/oprichting-van-het-museum (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
8. Ibidem. ↩︎
9. Volkskrant, https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2023/de-geheimzinnige-familie-die-rotterdam-verrijkt-met-geld-dat-de-staatskas-wordt-onthouden~v744981/ (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
10. Red Star Line Museum, https://redstarline.be/nl/pagina/museumbeleid (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
11. Red Star Line Museum, https://redstarline.be/sites/redstarline/files/2025-04/2022dec_BeleidsplanRSLM_2024_2028.pdf (geraadpleegd op 13 november 2025) 15. ↩︎
12. Ibidem, 3. ↩︎
13. Ibidem, 3-4. ↩︎
14. Ibidem, 5. ↩︎
15. Fenix, https://www.fenix.nl/nl/veelgestelde-vragen/ (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
16. Fenix, https://pers.fenix.nl/stories/kunstmuseum-fenix-verwelkomt-twee-maanden-na-opening-100-000ste-bezoeker (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
17. Fenix, https://www.fenix.nl/nl/werken-bij/ (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
18. Fenix, https://pers.fenix.nl/stories/persbericht-nieuw-ontdekt-erasmusportret-naar-kunstmuseum-fenix (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
19. Watertaxi Rotterdam, https://www.watertaxirotterdam.nl/onderstroom/artikel/de-fenix-is-open (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎
20. Fenix, https://pers.fenix.nl/stories/michelin-sterren-restauranteigenaar-en-chef-maksut-a-kar-opent-caf-en-bakkerij-o-in-kunstmuseum-over-migratie-fenix (geraadpleegd op 13 november 2025). ↩︎